Kada grad koji se smanjuje počne da se zida kao grad koji raste

Ulica Matije Gupca sve više otkriva jednu od ključnih protivrečnosti savremene Subotice – grad koji demografski slabi u pojedinim zonama počinje da se zida kao da je pod pritiskom velikog rasta. Na ulice, trotoare, parking i komunalne mreže nastale u jednoj urbanoj razmeri sada se naslanja znatno veća stambena gustina.

Ovaj deo grada nije bez plana. Matije Gupca nalazi se u obuhvatu Plana detaljne regulacije za prostor oivičen ulicama Maksima Gorkog, Beogradski put, Blaška Rajića i Senćanski put, objavljenog u „Službenom listu Grada Subotice” broj 32/2011, sa izmenama iz 2019. i 2023. godine. Upravo zato nije dovoljno reći da je „sve po planu“. Ako jeste, onda treba pitati da li je taj plan pratila ozbiljna procena posledica: saobraćaja, parkiranja, kanalizacije, atmosferskih voda, zelenila i javnog prostora.

Novi Sad je dobar primer jer pokazuje kuda vodi ova logika kada se godinama sprovodi bez dovoljne kontrole. Na Grbavici, posebno u ulici Miše Dimitrijevića, niže stambeno tkivo nije zamenjivano samo novim zgradama, nego i novim odnosom prema gradu. Parcela je postala investiciona jedinica, a ulica prostor na koji se prebacuje zbir svih pojedinačnih dozvola. Naučni rad koji analizira novosadski model obnove zasnovan na rušenju postojećeg stambenog fonda i izgradnji gušćih objekata dobro pokazuje da problem nije samo u pojedinačnim zgradama, nego u načinu upravljanja gradom posle socijalizma.

Ali postoji suštinska razlika – Novi Sad je rastao. Loše, neravnomerno i često bez dovoljno javnog prostora, ali je rastao. Subotica nema taj izgovor. Ona ne sme da prepisuje model grada koji raste ako sama nema rast koji bi takav model opravdao.

Novi Sad je od 1948. do 2022. godine porastao sa 69.431 na 260.438 stanovnika. Subotica je svoj vrhunac dostigla 1981. godine, sa 100.516 stanovnika, a zatim pala na 88.752 stanovnika. Zato ista urbanistička logika u ova dva grada nema isto opravdanje. U Novom Sadu je zgušnjavanje bilo loše vođen odgovor na rast. U Subotici preti opasnost da zgušnjavanje postane zamena za rast koji grad nije uspeo da proizvede.

Tu se vidi slabost lokalne politike. Subotica godinama nema uverljiv odgovor na pitanje šta treba da bude u narednih dvadeset ili trideset godina. Nema dovoljno jasnu demografsku, univerzitetsku, privrednu i prostornu strategiju. Ali ima planove, parcele, kvadrate i zgrade koje se mogu prikazati kao razvoj. To nije isto. Nova zgrada u gradu koji gubi stanovnike nije sama po sebi dokaz napredovanja; ponekad je samo znak da se prostor komercijalizuje brže nego što se grad obnavlja.

Zato Matije Gupca nije pitanje jedne ulice niti jednog investitora. To je provera da li Subotica zna šta radi sa sopstvenim prostorom. Ako se u ulici koja nije nastala za takvu gustinu povećava broj stanova, grad mora javno da odgovori: koliko je stanova omogućeno važećim planom, koliko vozila taj broj stanova donosi, da li se parkiranje rešava stvarno ili samo formalno, da li komunalne mreže imaju kapacitet i gde su zelenilo, trotoari i javni prostor koji prate novi broj stanovnika.

Subotica neće ponovo postati velika tako što će se u pojedinim ulicama zidati kao da je već velika. Veliki grad ne čini samo broj spratova, nego broj ljudi koji u njemu vide budućnost, snaga institucija, privreda, univerzitetski uticaj i javni prostor koji prati ambiciju.

Zato Subotica ne sme da kopira novosadske greške. To bi bila najlošija kombinacija: zgušnjavanje bez demografskog opravdanja, kvadratura bez strategije, zgrade bez javnog prostora i planovi bez jasne slike grada koji želimo da dobijemo.

Kada grad koji se smanjuje počne da se zida kao grad koji raste, to više nije samo pitanje urbanizma. To je pitanje političke vizije. Subotici danas ne nedostaje još jedan izgovor da je nešto „po planu“. Nedostaje joj plan kako da ponovo postane dovoljno snažna da nove zgrade budu posledica razvoja, a ne zamena za njega.

dr Nikola Ilanković