U ovom mesecu predstavljamo jedan dokument iz Istorijske zbirke. Radi se o jednom dopisu iz fabrike Mirka Rotmana (Imre Rothmann: Senta, 1855 – Subotica, 1929), koji je nastao 23. marta 1937. godine. Sam tekst dopisa je vrlo kratak i odnosi se na neke finansijske obaveze. Mnogo je zanimljivije zaglavlje stranice.
Dopis iz fabrike Mirka Rotmana, 1937, Istorijsko odeljenje, Gradski muzej Subotica (inv.br. I-5800)
Tu nalazimo vizuelni izgled Rotmanove fabrike, a sa leve i desne strane slike su kratki, identični tekstovi na srpskom i nemačkom jeziku sa osnovnim podacima firme. Prvo što saznajemo iz teksta je da je firma osnovana 1888. godine. Zatim se nabrajaju proizvodi i usluge firme, i to: Svakovrsni gvozdeni, mesingani, niklovani, kromovani, savijeni čelični, kao i hirurški nameštaj i hirurški aparati. Sablje, mamuze, činovnički mačevi. Moderni i stil lusteri.
Livnica gvožđa i metala. Popravak automobila i mašina. Na kraju su navedeni kontakti firme putem telegrama, pošte i telefona, kao i broj računa u banci. Ispod je natpis velikim slovima: Fabrika Mirko Rotman Subotica. Na kraju kratkog teksta nalazimo otiske pečata firme i potpis ovlašćenog lica.
Spomenutu fabriku osnovao je Mirko Rotman kao livnicu gvožđa i fabriku opruga i metalnog nameštaja. Nakon Rotmanove smrti – pošto nije imao muškog naslednika – firmu je nastavio da vodi njegov zet Bela Gajger (Béla Geiger). Fabrika se prvobitno nalazila u VII krugu, u ulici Cara Lazara br. 7. Vlasnici su tokom međuratnog perioda izrazili želju da je prenesu na novu lokaciju. Do toga je došlo 1930. godine kada je počela, ali i završena izgradnja nove fabrike, na Daničićevom putu i na ćošku kod Palićkog puta. Fabrika je uglavnom proizvodila metalni nameštaj od gvožđa i mesinga, koje je obrađivala u sopstvenoj livnici. Mašinski pogon su obezbeđivali električni motori.
Materijal za proizvodnju su nabavljali uglavnom iz inostranstva. Roba iz ove fabrike je nalazila kupce i u zemlji i u inostranstvu. Sa proizvodnjom bicikala firma kreće u drugoj polovini 30-ih godina 20. veka. Sirovine i delovi za tu vrstu proizvodnje uvoženi su iz Nemačke. Pošto su Bela Gajger i supruga deportovani 1944. u Nemačku, odakle se nisu vratili, a njihov sin nije uspeo u postupku za nasleđivanje, nova vlast je konfiskovala njihovu firmu.
Fabrika je nacionalizacijom pretvorena u državnu fabriku, od 1949. godine poznatu pod imenom „Partizan” – to je bila Subotičanima poznata kao Fabrika Bicikla Partizan, koja je u februaru ove godine srušena.
Tekst: Akoš Kubičković, kustos-istoričar
