Ako je neko u prošlosti Subotičanima hteo da ide na živce, onda je njihov grad nazivao „najvećim selom u Evropi“. U jednoj starijoj enciklopediji čak piše: „Seosko naselje sa gradskim jezgrom“. S druge strane, tada se isticalo i ono: Treći grad po veličini u Ugarskoj, pa treći u Kraljevini Jugoslaviji i novoj Jugoslaviji 1945. godine…
Koliko je sve to tačno, da li je Subotica stvarno pre jednog veka imala 100.000 stanovnika?
U centru velegrad, na periferiji veleselo
Subotica je odavno pravi grad, a nekadašnje zlonamerne kvalifikacije imaju svoje razloge.
Grad nije samo konglomerat zgrada. Njega čine ljudi sa svojim načinom života i određenim stepenom ekonomskog i kulturnog razvitka.
Subotica od davnih dana ima svoje palate, prosvetne, kulturne i zdravstvene ustanove, mondenski Palić i ZOO-vrt, klubove, festivale, a nekada tramvaj i operu… Ovaj grad je rasadnik studenata, đaka i stručnih kadrova. Dakle, ima sve ono što čini veliku varoš i regionalni centar. Specifičnost je u tome što je nekada to bio i grad sa statistički najvećim udelom agrarnog stanovništva.
Veliki broj kuća u perifernim kvartovima građen je u seoskom, panonskom stilu, sa ambetušom prema dvorištu i zabatom prema ulici, a mnoge kuće tog tipa ostale su i blizu centra, zbog čestih promena urbanističkog plana.
Benzinska pumpa na Trgu Cara Jovana Nenada
Tu je i nekadašnji običaj bogatih zemljoradnika da pored salaša imaju i kuću u gradu. Veliki deo Subotičana živeo je od poljoprivrede dok je građanski sloj bio srazmerno tanak.
„Najveće selo u Evropi“ je fraza koja izgleda nije tu nastala, jer još neke zemlje Starog kontinenta imaju svoja najveća sela u Evropi. Robert Towson, engleski putopisac zapisao je 1793. godine: „Debrecin se naziva gradom i poseduje gradske privilegije, ali treba ga smatrati selom, možda najvećim selom u Evropi. Kuće su, osim malo izuzetaka, prizemne, pokrivene trskom, okrenute zabatom prema ulici.“
Ko je stohiljaditi Subotičanin
Odstupanje u podacima o broju stanovnika u prošlosti, koji se razlikuju od izvora do izvora, očigledno je nastajalo brojanjem građana u samom naselju naspram ukupnog zbira sa salašima koji nisu ni selo ni grad.
I ovako i onako, to je bio veliki grad za ono vreme, mada sami Subotičani, a i oni koji im laskaju, ističući ono “treći grad po veličini”, tu veličinu nisu mogli da vide golim okom. Rasplinuta u širinu, po nekim merilima na njoj bi se moglo smestiti tri puta više stanovnika.
Ukupno stanovništvo je bilo podeljeno na deo koji živi u gradu i onaj deo koji po okolnim mestima i salašima živi na seoski način. Nekada se govorilo “unutrašnji grad” (podeljen na 12 kvartova) i spoljašnji deo (24 naselja – Tavankut, Čikerija, Kelebija…).
Tadašnja Subotica je bila simbioza malih seoskih atara i varoši. Grad koji se sastoji od tri tipa naselja – gradskog, seoskog i rasutog naselja, tj. salaša.
Prema popisu 1931. godine prebrojano je 100.058 stanovnika. Od tog broja dobar deo živeo je na okolnim pustarama i u prigradskim naseljima.
Od uvođenja železnice 1869. do 1971. godine broj stanovnika se povećao dva i po puta. Godine 1971, po dotadašnjem prirodnom i mehaničkom priraštaju, očekivanja su bila da će se do 1985. godine broj stanovnika u opštini povećati na 164.000, a sam grad na 111.000.
Što se tiče migracija iz sela u grad, najintenzivnije su bile posle Drugog svetskog rata. Mnogi salaši su napušteni, međutim, sela nisu opustela kao u nekim drugim krajevima Jugoslavije gde nije bila razvijena poljoprivredna proizvodnja. To je jedan od razloga što su se neki drugi gradovi posle rata udesetostručili, dok su u isto vreme potpuno depopulisali okolne ruralne krajeve. Tako je do 1981. Subotica sa trećeg pala na 18. mesto da bi danas, kada se država smanjila, zauzela petu poziciju.
Najzad, početkom 1979. godine rođen je stohiljaditi građanin Subotice. Za jubilarnog Subotičanina proglašen je mali Branimir Popov. Cela opština je tada brojala nešto malo više od 155.000 stanovnika. Oko te cifre smo se vrteli i narednih decenija, a danas se može reći da su mali izgledi da će nas biti više. Ako je za utehu, po nekim istraživanjima to je idealan broj za funkcionisanje jednog naselja i preduslov za komforan život u gradu.
Lansky
