Crni kloš šešir, oko 1925, Umetničko odeljenje, zbirka modnog pribora, Gradski muzej Subotica, inv. br. U.P–2952.
Kloš šešir predstavlja jedan od najprepoznatljivijih simbola modne revolucije 20. veka, kada je postao neodvojivi deo identiteta moderne žene. Ovaj oblik šešira je 1908. godine kreirala čuvena francuska kreatorka, modiskinja Karolin Rebuks (Caroline Reboux, 1837–1927), koja ga je usavršavala tokom dvadesetih godina 20. veka. Naročito je bio popularan u periodu između 1922. i 1933. godine. Naziv „kloš” potiče od francuske reči za zvono, što direktno opisuje njegov oblik koji prianja uz glavu.
Za razliku od prethodnih modnih epoha, koje su isticale gabaritne šešire, kloš je doneo minimalizam, čiste linije i funkcionalnost. Tokom godina njegov oblik se razvijao od manjih formi bez oboda do šešira srednje veličine sa obodima. Do kraja dvadesetih godina 20. veka postalo je moderno da se obodi kloš šešira izvrću nagore. Modni listovi 1925. godine ističu da moderni kloš mora imati obod izdignut spreda ili pozadi, a često i spreda i pozadi. Izrađivali su se od filca ili su npr. bili uvijeni u svilene tkanine kako bi se prilagođavali obliku glave, a dizajnirani su tako da se nose nisko na čelu, pri čemu su oči osobe koja ih nosi bile tek malo vidljive ispod oboda. Letnji kloš šeširi izrađivali su se od sisala (prirodno biljno vlakno koje se dobija iz listova tropske biljke iz porodice agava) ili slame. Iako su često bili bez izraženih dekorativnih elemenata, naglašavajući isključivo svoj kroj i oblik dobro napravljenih šešira, nekada su, pogotovo za svečanosti ili večernje izlaske bili ukrašeni perlicama ili čipkom, te ukrašeni aplikacijama, vezom, nakitom u vidu broševa, perjem, trakama ili sličnim detaljima. Kako bi kloš savršeno stajao, žene su masovno odbacivale dugu kosu i birale kratke „bob” frizure. Kada bi se kloš šešir skinuo videla se strogo začešljana i zaglađena kosa koja je bila oblikovana tako da ne leprša.
Kloš šešir kojeg sada predstavljamo u subotički muzej je stigao putem otkupa 2024. godine iz jedne subotičke porodice. Na osnovu etikete ušivene u unutrašnjosti šešira saznajemo da je izrađen u Segedinu u modnom salonu ženskih šešira Fazekas Nővérek (Sestre Fazekas) u kombinaciji više crnih materijala i tekstura. Forma visoke i zaobljene kalote šešira je uvijena u glatku, blago sjajnu, svilenkastu tkaninu, koja je u gornjem delu oblikovana u vertikalne nabore (plise). Ima umereno široki obod koji ima ulogu da zasenči lice. Obod ne okružuje ceo šešir već se postepeno širi odnazad prema napred. Traka koja obrubljuje obod šešira, kao i ona koja se proteže oko dna i preko sredine kalote, izrađena je od pletene tekstilne trake blagog sjaja, gusto našivane jedne pored druge. Ovakva dekorativna kombinacija naglašava geometrizam, kao i kontrast između sjajnog, glatkog i plisiranog tekstila te reljefne pletene trake. Na prednjem delu šešira nalazi se dekorativni ovalni element koji podseća na kopču, a čija je površina oblikovana premotavanjem tkanine i stvaranjem iluziju preslaganih geometrijskih motiva.
Na danas poznatim fotografijama subotičkih izloga možemo videte i načine na koji su šeširi postavljani u prodajne izloge na za tu namenu izrađene lutke u obliku ženskog torza. Jedan takav primer lutke za šešire čuva i u fondu Umetničkog odeljenja Gradskog muzeja Subotica, a koja potiče iz sredine dvadesetih godina 20. veka. Na monogim subotičkim fotografijama iz tog vremena vidimo žene sa kloš šeširima. Takav šešir je nosila i subotička grafičarka Klara Gereb (Geréb Klára), kako je to zabeleženo na crtežu njenog kolege Arpada G. Balaža (Balázs G. Árpád) oko 1925/26. godine.
Subotica je u periodu između dva svetska rata imala kako svoje majstore i prozvođače šešira tako i trgovce. Njihove reklame nalazimo u subotičkim štampanim listovima, a među najpoznatijima su bili Jožef Šild (Sild József), Đerđ Vulkan (Vulkán György), Braća Vitanović (Vitánovits), Mavro Banjai (Banyai Mor), te fabrika šešira Generál koju je vodio Deže Rot (Roth Dezső). Margita Rot (Roth Margit) ćerka subotičkog industrijalca Armina Rota koji je bio vlasnik Tvornice šešira Armin Rot, pokrenula je 1926. list Jugoslovenski klobučar– klobučarsko industrijski mesečnik koji je štampan kao trojezičan, na srpskom, mađarskom i nemačkom jeziku, u početku u štampariji Červik, a zatim Kraus i Fišer. Urednik lista je bio Jene Aranji (Arányi Jenő), a od decembra 1926. Lazar Stipić. Časopis je pokrenut kako bi se promovisala klobičarska delatnost, a izlazio je do jula 1927. godine. Primerak ovog lista, kao i kloš šešir koji je predmet meseca, zajedno sa gore pumenutom lutkom u obliku ženskog torza, su trenutno izloženi u našem muzeju na izložbi Modernizam u Subotici.
Stil kloš šešira koji predstavljamo putem primera iz Gradskog muzeja Subotica preovladavao je kao moderan sve do oko 1933. ili 1934. godine. Od sredine tridesetih godina modni trendovi napuštaju kloš oblik šešira i okreću se prema asimetričnim tokama i širim modelima šeširića sa obodom, uz koje se paralelno menjao i oblik ženske frizure, prema dužim i lepršastijim varijanatama.
Tekst: Ljubica Vuković Dulić, muzejski savetnik-istoričar umetnosti
Fotografije muzejskog predmeta: Svetlana Kolović
