Stari materijali – test vremena

Fasada koja svetluca na suncu, kao posuta zvezdanom prašinom, ili barem česticama stakla, nekada je bio trend u izgradnji stambenih zgrada i porodičnih kuća u Subotici. Osim lepote, ova tehnika oblaganja zidova dokazala je svoju trajnost. Iako su izrađene još 60-ih, na njima se godine ne poznaju.

Šetači i posmatrači subotičkih ulica, i kada nemaju puno znanja o zanatskim radovima, mogu da zapaze razliku u kvalitetu građevinskih materijala, koji neumoljivo otkriva protok vremena. Iako su dokazali svoj kvalitet, neki od tih materijala se više ne koriste ili više nema onih koji su znali da ih proizvedu.

Ne bi bilo prvi put u istoriji da neka graditeljska receptura, tehnika ili znanje budu zaboravljeni (vidi rimski beton), ali u našem slučaju ne moramo ići tako daleko. Kriza devedesetih godina, a i okolnosti neposredno pre i posle te dekade, dovele su do zaustavljanja građevinskih aktivnosti, nestajanja velikih preduzeća (poput Integrala) zatim proizvođača materijala, koji su, ili ostali u drugim republikama ili se našli bez posla, i na koncu kvalifikovanih majstora koji su otišli sa životne scene, a sa njima veštine i znanja koja su posedovali.

Keramit

Iako se u početku koristio isključivo naziv keramit, a jedno vreme i klinker kocka, u današnjem „subotičkom pojmovniku“ poznata je jednino kao žuta kocka.

Ovaj materijal patentiran je u Mađarskoj početkom XX veka, a u Suboticu je stigao 20-ih godina. Njime su popločane mnoge ulice u centru grada: Matka Vukovića, Štrosmajerova, Đure Đakovića, Maksima Gorkog, Zagrebačka, Preradovićeva…kao i Somorski put, Bajski i Halaški put, Senćanski i Beogradski put. Najduže se zadržala u Braće Radića. Žute cigle od gline brzo su se pokazale trajnije od kamena. Ulice popločane granitnom kockom postajale su neravne, što od oštećenja i izlizanosti, a nešto i zbog slabog održavanja. Za to vreme, kocke od keramičkog materijala držale su se besprekorno. Nismo im videli kraj veka, a morali smo da ih zamenimo.

Ovaj večni materijal na kiši je bio suviše klizav za motorni saobraćaj. Iako se više ne proizvodi, i dalje služi u dvorištima, suvim ulazima ili kao ivičnjak za trotoar.

Kao i „austrougarska cigla“ ili biber crep, koristi se za dekoraciju i predstavlja antikvitet.

Kamena fasada

Za fasade kuća i dekorativne elemente, sve do 20-ih godina služio je malter i gips. U Subotici imamo više primera arhitekture između dva rata kada je za oblaganje spoljnih zidova korišćen novi materijal – plemeniti malter, negde opisan i kao veštački kamen.

Ove fasade su izdržale ceo vek bez propadanja, osim na onim mestima gde su nastala mehanička oštećenja. Neki evropski gradovi koji su doživeli razaranja u Prvom svetskom ratu, nakon obnove postali su prepoznatljivi po ovom materijalu (vidi Nancy, Francuska). I Subotica ima ovaj istorijski sloj, danas malo potamneo od patine.

Ove zgrade do sada nisu imale potrebu za popravkama. Fasadni ornamenti su izliveni od istog materijala pa zato izgledaju kao isklesani u monolitnom kamenu. U stručnoj literaturi se pominje i naziv Terranova.

Teraco

Ova drevna tehnika obezbedila nam je lepe i trajne podove, stepenice i detalje koji nas posvuda okružuju, ali se više ne prave i pitanje je da li još ima neko ko poseduje znanje za to. Doduše, danas se proizvode teraco ploče i elementi koji se spajaju, ali nemamo više primera izlivanja velikih površina, kao što su hodnici ili stepeništa u zgradama.

Uglačani komadići mermera od kojih je sa vezivnim materijalom sačinjen teraco, laki su za održavanje i što je još bolje, pod nogama daju osećaj stamenosti i trajnosti.

Osnovna škola Jovan Mikić, teraco pod i stub izliven od istog materijala 1960. godine

Kako smo od livenog teraca stigli do stepeništa popločanih keramičkim pločicama za kupatilo? Ovo pitanje nas opet vraća na ratne godine, sankcije i tranziciju, u vreme kada još nisu stasala nova građevinska preduzeća koja raspolažu sa modernim resursima, a stara više nisu postojala.

Ova tema zaslužuje i stručan pristup, dok nama koji živimo okruženi građevinama iz prošlosti, ostaje da posmatramo, donosimo svoje zaključke i čuvamo primere zaboravljenog znanja i materijala kojeg više niko ne proizvodi.

Cementne pločice Friđeš Vilmoš Rajhl (stariji brat Ferenca Rajhla)

Lansky