Osmanski popis (defter) Segedinskog sandžaka iz 1578. godine predstavlja jedan od najranijih i najvažnijih sačuvanih izvora za proučavanje istorije Subotice u XVI veku. Dokument je objavljen u studiji T. Halası-Kun, Sixteenth Century Turkish Settlements in Southern Hungary (BELLETEN, 1964), i omogućava preciznu rekonstrukciju administrativnog položaja, demografske strukture i fiskalno-privrednih odnosa u varoši.
U defteru se Subotica navodi formulacijom: „Nahiye-i Sobotka. Der livâ-i Segedin. Nefs-i Sobotka.” Ova oznaka potvrđuje da je Subotica bila nahija u sastavu Segedinskog sandžaka, kao i da je imala status varoši (nefs), odnosno urbanog središta sa jasno definisanim administrativnim i fiskalnim značajem.
Vojno-administrativna struktura i tvrđava
U okviru popisa evidentirana je stalna vojna posada tvrđave pod naslovom „Cemaat-i müstahfazan-i kale-i mezbur“ – Zajednica čuvara navedene tvrđave. Navode se funkcije dizdara (zapovednika), ćehaje (zamenika) i sertopa (starešine straže), kao i ukupno 52 vojna domaćinstva.
Upisana su sledeća imena pripadnika posade: Mustafa Herceg, Ahmet Abdullah, Timur Hasan, Bali Hasan, Tuzak Hasan, Kurt Abdullah, Iskender Hamza, Mehmet Ferhat, Ramazan Abdullah, Arslan Abdullah, Ali Abdullah, Mustafa Ferhat, Mehmet Bali, Kurt Abdullah, Ali Hacı, Ali Abdullah, Abdi Bali, Cafer Ramazan, Şaban Ahmet, Kasım Abdullah, Ridvan Abdullah, Ali Mehmet, Ramazan Abdullah, Derviş Ferhat, Kurdali Ferhat, Mehmet Bosna, Hüseyin Ferhat, Faik Musa, Ali Bosna, Mehmet Ahmet, İbrahim Hasan, Süleyman Hasan, Cafer Abdullah, Ali Veli, İbrahim Bali, Oruç Ferhat, Hüseyin Bosna, Murat Mehmet, Mehmet Abdullah, Şaban İskender, İbrahim Budak, Mehmet Ferhat, Ali Abdullah, Hudaverdi Mehmet, Kurt Oruç, Kurt Mehmet, Oğraş Abdullah, Nasuh Mehmet, Mustafa Abdullah, Şirkin Mehmet, Ali Mehmet i İbrahim Bali.
Ukupan prihod tvrđave (Mahsulat-i kale-i Sobotka) iznosio je 18.000 akči, što je premašivalo prihod same varoši. Ovaj podatak jasno ukazuje na izražen strateški značaj Subotice u pograničnom sistemu Osmanskog carstva prema habzburškim teritorijama. Subotica je, prema tome, bila deo vojne infrastrukture carstva, ali istovremeno i razvijeno civilno središte.
Hrišćansko stanovništvo i lokalna samouprava
Pod naslovom „Gebran-i nefs-i Sobotka“ – Hrišćani varoši Subotice – evidentirana su 48 hrišćanskih slovenskih domaćinstava. Na prvom mestu navodi se Mata Radosav — knez, što potvrđuje postojanje lokalne samoupravne strukture slovenske hrišćanske zajednice unutar osmanskog upravnog sistema.
U defteru su upisana sledeća domaćinstva, odnosno nosioci poreskih obaveza: Milak, Radman Milin, Radenko, Radivoy Radoš, Milosav, Vujica, Nikša Milko, Vujica, Vučić Dragasa, Vujin Radivoy, Vujin, Rado Vuk, Radovan, Petar, Yovan Durić, Dragasa Vukasin, Selak, Vujica Vukaš, Grujica, Novak Bun, Bogoye, Ilija Vujica, Lazar, Nikola, Vujica Radko, Radin D’urin, Radosav Peja, Miliya, Yovan Mirko, Vukašin Grube, Nikola, Ilija Yakub, Veçerin Subota, Miliya Peya, Radul Vukdrag, Ilija Nikola, Blagoye, Radun Belica, Cvetko Subota, Manoylo Vuk, Nikola Milos, Radul Milin, Ostoja Pavun, Nikola Brašit, Vukoye, Iskoroš (doseljak), Vucić, Radovan Ismolan, Gruyica, Radovan Mladin, Milko Vukdrag, Radusin, Radovac Peja, Miliya, Milasin Hrinak, Rado, Radiç Rados, Tomaš, Vuk Novak, Petre, Vujica Radoye, Ilija, Nikša, Subota Pavle, Jivko, Radosav Istepan, Bayçeta, Petar Vuyit, Milosav, Radisa Vuk, Istepan, Lazar Nikola, Gozden, Yovan Vuksan, Jivko Radman, Rado Vukt, Petar, Petar Mileta, Dimitre, Rado Milin, Vujica Goyan i Bogoye.
Na osnovu broja vojnih i hrišćanskih domaćinstava može se proceniti da je varoš imala stotinu domaćinstava, odnosno između 500 i 700 stanovnika, što je za pograničnu sredinu XVI veka predstavljalo značajno naselje.
Fiskalna i privredna struktura
Ukupan prihod varoši (hasil) iznosio je 10.849 akči. Struktura poreskih stavki omogućava uvid u ekonomsku osnovu Subotice u drugoj polovini XVI veka.
Temelj privrede činila je poljoprivreda. Evidentiran je porez na kuće (kapı), što ukazuje na broj poreskih jedinica i organizovanu urbanu strukturu. Posebno su registrovani prihodi od žitarica, pre svega pšenice (gendum) i mešanog žita (mahlut), što potvrđuje dominantnu ulogu ratarstva u lokalnoj ekonomiji.
Defter dalje beleži desetak (öşr) na širok spektar kultura. Pored osnovnih ratarskih proizvoda, oporezivani su lan i konoplja kao industrijske biljke, ali i povrtarske kulture poput paprike, luka, kupusa i repe. U poreznoj osnovici nalazile su se i mahunarke — sočivo, grah, slanutak i bob — što ukazuje na raznovrsnu i prilagođenu poljoprivrednu proizvodnju karakterističnu za panonski prostor.
Značajan segment činilo je stočarstvo. Porez na ovce (adet-i agnam) potvrđuje razvijeno ovčarstvo, dok porez na košnice (resm-i kevare) ukazuje na prisutno i organizovano pčelarstvo. Ove stavke govore o kombinovanoj poljoprivredno-stočarskoj ekonomiji u kojoj su ratarstvo i stočarstvo bili međusobno komplementarni.
Pored proizvodnih poreza, evidentirani su i zemljišni i komunalni nameti. Porez na bašte (resm-i bostan) svedoči o intenzivnijem obliku obrade zemljišta u okviru ili neposredno uz varoš. Porez na zemljišni upis (resm-i tapu) potvrđuje regulisane imovinske odnose. Zabeleženi su i porezi na ogrev i travu (resm-i hime ve giyah), što upućuje na institucionalno uređeno korišćenje zajedničkih resursa poput šuma i pašnjaka.
U fiskalnom sistemu pojavljuju se i specifične takse, poput posebne vrste harača (bid’at-i haraç), kao i komunalne i porodične obaveze objedinjene pod nazivima bâd-ı hava, adet-i deştbani, resm-i arusane i fıçl. Ove dažbine odnosile su se na različite aspekte svakodnevnog života — od nadzora nad poljima i javnog reda, preko svadbenih obreda, do oporezivanja buradi, što indirektno ukazuje na postojanje vinogradarstva ili proizvodnje pića.
Trgovačka funkcija: pijaca i vašari
U defteru je posebno zabeležen prihod od „Mahsul-i bac-ı pazar-ı hafta ve panayır”. Subotica je imala nedeljnu pijacu, koja se održavala petkom, kao i tri godišnja vašara — na dan Svetog Stevana, na dan Svetog Hrista i na dan Svetog Lazara.
Ovi podaci ukazuju na razvijenu trgovačku funkciju varoši i njen regionalni značaj u drugoj polovini XVI veka. Postojanje redovne pijace i godišnjih vašara svedoči o uključenosti Subotice u šire trgovačke tokove i o njenoj ulozi lokalnog tržišnog centra.
Pozicija Subotice sredinom XVI veka
Osmanski popis iz 1578. godine omogućava pouzdanu rekonstrukciju Subotice kao administrativnog sedišta nahije, tvrđavskog grada sa stalnom osmanskog vojnom posadom i varoši sa organizovanom hrišćanskom slovenskom zajednicom na čelu sa knezom. Istovremeno, fiskalna struktura pokazuje raznovrsnu i stabilnu privrednu osnovu zasnovanu na ratarstvu, stočarstvu i trgovini.
Defter iz 1578. godine predstavlja jednu od najranijih sistematskih „ličnih karti“ Subotice i čvrst dokumentarni temelj za proučavanje njenog urbanog kontinuiteta u XVI veku.
Napomena: Sve ilustracije su autorovo viđenje kako je Subotica mogla izgledati u tom periodu
dr Nikola Ilanković
KOMENTARI
OSTAVITE KOMENTAR
Morate biti prijavljeni da biste komentarisali.
Kod bar polovine turske posade ime oca je Abdullah što znači da je svima njima otac poturčeni hrišćanin. Neverovatno koliko je hrišćana u tom periodu prelazilo na islam. Očigledno je da je civilno stanovništvo bilo srpsko. Šta se desilo da u jednom momentu dođe do njihovog raseljenja jer ih već sredinom 17 veka tamo više nije bilo? Neuspešan ustanak u Banatu oko 1600 godine je možda razlog za napuštanje celokupnog područja.
Ako želimo potpuniju sliku, moramo se vratiti daleko u istoriju. Pre dolaska Mađara u Panonsku niziju krajem IX veka, ovaj prostor je bio naseljen slovenskim stanovništvom koje je tu prisutno još od ranog srednjeg veka (VI–VII vek). Arheološki i pisani izvori potvrđuju kontinuitet slovenskog elementa u južnoj Panoniji i pre ugarskog osvajanja.
Dolaskom Mađara krajem IX veka prostor ulazi u sastav Ugarske, ali to ne znači demografski prekid, već političku promenu vlasti nad već postojećim stanovništvom.
Tokom mongolske provale 1241–1242. Bačka je teško opustošena — naselja su razarana, stanovništvo stradalo ili izbeglo, što je dovelo do ozbiljnog demografskog pada. Nakon povlačenja Mongola, kralj Bela IV sprovodi obnovu i plansko naseljavanje opustošenih oblasti.
Nekoliko decenija kasnije, krajem XIII veka, Stefan Dragutin, zet ugarske dinastije (oženivši se Katarinom, unukom Bele IV), upravlja severnim oblastima, što dodatno pokazuje institucionalne i dinastičke veze srpskog i ugarskog prostora.
Pad Smedereva 1459. pokrenuo je veliki talas iseljavanja srpskog stanovništva ka severu, pa su pravoslavni Srbi tokom XV i XVI veka u većem broju naseljavali Bačku. Hrišćansko slovensko stanovništvo zabeleženo u Subotici 1578. godine najverovatnije je deo tog procesa.
Što se tiče imena „Abdullah“, u osmanskim defterima ono često predstavlja administrativnu formulu za konvertite ili osobe bez upisanog porekla i ne znači automatski da je reč o lokalnim „poturčenim“ hrišćanima. U pograničnim garnizonima vojnici su dolazili iz različitih delova Carstva.
Demografske promene u XVII veku posledica su dugotrajnih habzburško-osmanskih ratova. Nakon 1686. Subotica ulazi u sistem Potiske vojne granice, gde deluju i srpski i bunjevački graničari, a ukidanjem granice 1741. dolazi do novog raseljavanja, posebno dela srpskog graničarskog sloja.
Dakle, reč je o višedecenijskim migracionim procesima koji su oblikovali ove prostore onako kako ih danas znamo.
Porez samo 10%?