Prvi fakultet na teritoriji današnje Vojvodine je osnovan u Subotici ukazom donetim 27. 01. 1920. godine. Osnovan je Pravni fakultet i bio je jedini fakultet u Vojvodini u međuratnom periodu od 1920. do 1941. godine kada su ga ugasile mađarske okupacione snage.
Na fakultetu je zvanje diplomiranog pravnika steklo ukupno 1449 studenata, od čega 1362 muškaraca i 88 žena. Bio je smešten u današnjoj zgradi Hemijsko-tehnološke škole.
Ne treba se čuditi zašto je fakultet osnovan u Subotici. Cilj je bio ustanoviti prosvetnu i narodnu kulu na najsevernijoj granici Ujedinjene otadžbine Kraljevine SHS. Takođe, Subotica je bila treći grad po broju stanovnika u monarhiji – prema popisu iz 1931. godine, Beograd je imao 241.542 stanovnika, Zagreb je imao 185.581 stanovnika i Subotica je imala 100.058 stanovnika.
Po dolasku komunizma, Subotica je bila u akademskom mraku do 18. 05. 1960. godine kada je osnovan Ekonomski fakultet u Subotici. Nakon osnivanja Univerziteta u Novom Sadu 28.06.1960. godine, Ekonomski fakultet ulazi u sastav Univerziteta u Novom Sadu.
Sledeći fakultet u Subotici je bio Građevinski fakultet koji je osnovan 22. 04. 1974. godine u sklopu Univerziteta u Novom Sadu.
Poslednji fakultet koji je osnovan u Subotici je Učiteljski fakultet na mađarskom nastavnom jeziku osnovan je 31. 01. 2006. godine sa sedištem u Žutoj kući.
Što se tiče viših strukovnih škola, u Subotici postoje dve visoke škole strukovnih studija. Prva koja je osnovana je Visoka tehnička škola strukovnih studija. Ona je nastala 8. 12. 1962. godine spajanjem Više tehničke mašinske škole i Više elektrotehničke škole koje su osnovane 25. 04. 1960. godine.
Druga koja je osnovana je Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje vaspitača i trenera. Ona je pravni sledbenik Više škole za obrazovanje vaspitača u Subotici osnovane 1993. godine, dok je ona pravni sledbenik Pedagoške akademije u Subotici osnovane 1973. godine.
Na osnovu informacija iznetih u pređašnjem delu teksta može se zaključiti da u Subotici postoji duga tradicija visokog školstva. Međutim, ta tradicija nikada nije prerasla na najviši nivo – na nivo Univerziteta. Razlozi za to su višestruke prirode, ali prvenstveno su političkog karaktera pošto je Vlada Republike Srbije organ koji može da donese odluku o osnivanju Univerziteta.
Tokom vladavine komunizma, severna granica SFRJ se smatrala neodbranjivom u slučaju vojne invazije. Zbog toga, ali i zbog činjenice da je osnovana pokrajina Vojvodina sa sedištem u Novom Sadu, Univerzitet severnog dela Srbije je osnovan upravo u Novom Sadu. Privreda je bila ravnomerno raspoređena, svako veće mesto je imalo neku granu industrijske proizvodnje, te je bilo logično da se osnuje Univerzitet u gradu koji je blizu geografskog centra Vojvodine.
Međutim, dolaskom političkih promena 5. 10. 2000. godine, propadanje industrije koje je započelo tokom 1990-ih zbog sankcija, dostiglo je maksimalnu brzinu i skoro sve fabrike su stavile katanac na svoja vrata. Sumnjive privatizacije su vršene gde su fabrike kupovane za vrednost polovine uskladištenih proizvoda. Mašine su preko noći nestale i ostale su mahom prazne hale. Primeri su brojni – Novkabel u Novom Sadu, 29. novembar u Subotici, Livnica u Kikindi itd.
Sa druge strane, fabrike su se našle na prodaji i zbog načina poslovanja – tzv. planske proizvodnje. Tokom komunizma se tačno znalo koja farbika proizvodi koji proizvod i postojalo je unapred određeno tržište za plasman tih proizvoda. Npr, Sever je proizvodio elektro-motore koje je slovenačko Gorenje ugrađivalo u svoje veš-mašine. Zbog toga što je tržište bilo obezbeđeno, nije postojala potreba za modernizacijom proizvoda. Kada je sa padom komunizma i prolaskom sankcija tržište otvoreno, domaće fabrike nisu mogle da se, u tehnološkom smislu, takmiče sa inostranim kompanijama. Takva planska proizvodnja je dovela do kraha fabrika u mnogim zemljama socijalističkog usmerenja – Ganz u Mađarskoj, Balkancar u Bugarskoj itd.
Kako je propala industrija, tako je naglo prestala potražnja za visokim kadrovima tehničke struke. Tako da nije bilo potrebe za osnivanjem još jednog Univerziteta u Vojvodini. Tek sa dolaskom inostranih kompanija, situacija je počela da se popravlja. Jedna od prvih velikih inostranih investicija u R. Srbiji je bio dolazak nemačkog Siemensa 2003. godine u Suboticu gde je otvorena fabrika vetro-generatora. Vremenom je otvorena industrijska zona u Subotici gde danas posluju mnoge kompanije – Siemens, Continental, Norma Group, Ametek, Bojsen itd. Sever je prvo prodat grupaciji ATB sa sedištem u Austriji, a potom je grupacija ATB prodata kineskoj grupi Wolong. Većina navedenih kompanija imaju i projektantske biroe, tzv. R&D centre – razvojne centre. Njima su potrebni visoko školovani stručni kadrovi prvenstveno mašinske i elektrotehničke struke.
Takođe, u Subotici posluje niz srednjih i malih preduzeća koja imaju potrebu sa istim kadrom. Tokom prethodnih desetak godina se veoma razvilo i IT tržište u Subotici gde je otvoreno više desetina manjih i srednjih kompanija koje zapošljavaju IT stručnjake. Kadrovi koje školuje Visoka tehnička škola strukovnih studija nisu dovoljni za subotičke kompanije pošto su njima najčešće potrebni master inženjeri. Razlog tome je to što licencu projektanta mogu da dobiju samo studenti koji završe osnovne akademske i master akademske studije i steknu 3 godine iskustva. Strukovni inženjeri nemaju pravo na licencu. Paradoks koji je postao veoma izražen u proteklih nekoliko godina je da studenti tehničkih usmerenja koji završe osnovne i master akademske studije u Novom Sadu lakše pronalaze posao u Subotici nego u mestu studiranja – pogotovo iz mašinske oblasti.
Zbog svega navedenog, nameće se logično rešenje da je došlo vreme da Visoka tehnička škola strukovnih studija izraste u Tehnički fakultet koji bi postojeće strukovne studijske programe mašinstva, elektrotehnike, mehatronike, informatike i inženjerskog menadžmenta podigao na nivo akademskih studija. Takav poduhvat bi lako mogao da se izvede u saradnji sa Fakultetom tehničkih nauka u Novom Sadu zbog toga što postoji sličan model saradnje između FTN-a i Fakulteta za mašinstvo i građevinarstvo u Kraljevu koji pripada Univerzitetu u Kragujevcu gde kadrovi sa FTN-a drže nastavu na studijskim programima Građevinarstvo i Inženjerstvo zaštite na radu.
Kako na Viskoj tehničkoj školi već postoje kadrovi sa doktorskim titulama, tranzicija sa strukovnih na akademske studije bila bi olakšana. Ukoliko bi se zgrada Visoke tehničke škole strukovnih studija pokazala nedovoljnom u smislu potrebnog prostora za rad Tehničkog fakulteta, lako bi se dodatni prostor mogao obezbediti – grad je vlasnik Doma vojske, Prve kasarne itd.
Osnivanjem Tehničkog fakulteta u Subotici bi se ispunili svi uslovi za višedecenijsku želju građana – da se osnuje Univerzitet u Subotici. Time bi se podstakla decentralizacija i mladi Subotičani bi imali više razloga da studiraju u svom rodnom gradu. Takođe, mladi iz manjih mesta u Vojvodini bi imali veći izbor prilikom odabira fakulteta na kom će studirati – pogotovo oni iz severne Bačke i severnog Banata. Popravila bi se demografska slika Subotice koja je možda i najviše pogođena u državi iseljavanjem stanovništva.
Prema poslednjem popisu, grad Subotica je imao 141.554 stanovnika, dok je procena Republičkog zavoda za statistiku da je u 2017. godini u gradu živelo 137.753 stanovnika. Međutim, nezvanično se može čuti da u gradu realno živi oko 80.000 stanovnika, dok su ostali samo prijavljeni na subotičkim adresama, a žive i rade u drugim gradovima i državama. To znači da danas u gradu živi manje ljudi nego 1931. godine i da postoji negativan trend pada broja stanovnika koji može vratiti grad na demografsko stanje iz XIX veka. Treća decenija XXI veka je poslednji trenutak za reakciju. Ukoliko se u blisko vreme ne pokuša osnivanje Univerziteta kao jedne od demografskih mera, velika je verovatnoća da u budućnosti neće biti stanovnika kojima bi takva obrazovna ustanova bila potrebna.
Sa padom stanovnika bi opao broj radno sposobnog stanovništva što bi na kraju dovelo do odlaska gorepomenutih kompanija iz Subotice. Time bi se zatvorio negativni krug i Subotica bi, od lepog srednjoevropskog grada sa industrijom kao motorom razvoja, postala obična varošica bez perspektive.
Kako bi se utvrdilo da li je uopšte moguće osnivanje novog Univerziteta, potrebno je pogledati i analizirati zakone koji važe u ovoj oblasti. Prema Zakonu o visokom obrazovanju, da bi se osnovao Univerzitet, potrebno je da postoje akademski programi na svim stepenima studija – osnovne, master i doktorske studije. Ti studijski programi moraju biti u okviru najmanje tri obrazovno-naučna, odnosno obrazovno-umetnička polja i tri naučne, umetničke odnosno stručne oblasti u okviru obrazovno-naučnih, odnosno obrazovno-umetrničkih polja. Polja su:
- Prirodno-matematičke nauke;
- Društveno-humanističke nauke;
- Medicinske nauke;
- Tehničko-tehnološke nauke;
- Umetnost.
Što se tiče oblasti, svako polje ima više oblasti – najmanje oblasti (4) ima polje Medicinskih nauka, dok najviše oblasti (19) ima polje Društveno-humanističkih nauka.
Trenutno su u Subotici pokrivena dva polja:
- Društveno-humanističke nauke sa Ekonomskim fakultetom koji pokriva dve oblasti iz tog polja – Ekonomske nauke i Menadžment i biznis;
- Tehničko-tehnološke nauke sa Građevinskim fakultetom koji pokriva dve oblasti iz tog polja – Građevinsko inženjerstvo i Geodetsko inženjerstvo.
Može se zaključiti da bi novoosnovani Tehnički fakultet morao da pokrije minimum još jedno polje. Prethodno je navedeno koje studijske programe bi fakultet podigao sa strukovnog na akademski nivo. Četiri studijska programa bi pripadala polju Tehničko-tehnoloških nauka – mašinstvo, elektrotehnika, mehatronika i inženjerski menadžment. Ovi studijski programi bi pokrili tri oblasti iz navedenog polja. Peti studijski program – informatika, pripadao bi polju Prirodno-matematičkih nauka i pokrio bi oblast Računarske nauke. Tako nešto nije neuobičajeno, pomenuti FTN iz Novog Sada isto tako pokriva dva polja.
Dakle, sa pravne strane bi se svi uslovi ispunili osnivanjem Tehničkog fakulteta. Međutim, kao što je već rečeno, Vlada Republike Srbije je organ koji može da osniva Univerzitet što znači da je potrebna politička volja za takvim poduhvatom. Da se može osnovati novi Univerzitet mimo postojećih, pokazano je 26. 10. 2006. kada je osnovan Državni univerzitet u Novom Pazaru. Međutim, da bi Vlada Republike Srbije uopšte mogla da odlučuje o ovako važnoj odluci, potrebno je da inicijativa potekne sa lokalnog nivoa.
Krajnje je vreme da se reaguje. Potrebno je iskoristiti dobru privrednu situaciju u gradu, dobru saobraćajnu povezanost grada sa okolinom – pogotovo buduću brzu prugu, kao i činjenicu da postoji realna potreba za stručnim akademskim kadrom. Ako se ne iskoristi poslednji momenat, verovatno će ova inicijativa ostati samo nedosanjani san poput mnogih koji su se zagubili u subotičkom pesku vejavcu.
Dr Nikola Ilanković
