Sudski zahtev somborske opštine da im se dodeli jedna stambeno-poslovna zgrada u centru Subotice, otkrio je te 1967. godine postojanje zaboravljenog ugovora o prenosu vlasništva koji će prerasti u dugotrajni spor između opština Subotica i Sombor.
Naime, zgrada u subotičkoj ulici Matka Vukovića br 1, nekada je pripadala somborskom trgovcu Davidu Grosbergeru koji je stradao u koncentracionom logoru. Rat je još trajao kada su februara 1945. njegovi naslednici uspeli da sklope darovni ugovor sa Pokrajinskim komitetom SK (kasnije opština Sombor kao pravni naslednik), kojim Grosbergerovi prepuštaju svoju vrednu nekretninu u zamenu za godišnju “apanažu” koju će u budućnosti dobijati od somborskih radnih organizacija.
Matka Vukovića br 1
Kada su se Somborci setili svojih potraživanja u Subotici, u zgradi su odavno boravili stanari, zatim prodavnica Namateks, Boja i Jugoslovenska zajednica PTT.
Stara građevina svakako nije mogla da ode sa svog mesta, ali sam sadržaj sudskog predmeta otkriva da su i ovakve situacije bile moguće. U to vreme, 1945-te, kada su predratni vlasnici ove zgrade predvideli da neće moći da zadrže previše nekretnina, nisu svi verovali da dolazi novo doba. Mnogi u ovoj zemlji su priželjkivali i očekivali povratak na stare, kapitalističke odnose kada se rat završi.
I posle rata, kada je bilo jasno da će na vlasti ostati komunistička partija i da će bogatstvo, odnosno siromaštvo morati ravnomernije da se rasporedi, ljudi su pravili različite procene. Pojedinim saradnicima okupatora je imovina konfiskovana, međutim, ostalo je puno onih koji to nisu bili, a posedovali su više stanova, kuća ili barem višak stambenog prostora. Oni preduzimljivi među njima uspeli su da naprave nekakve „kombinacije“, dok je većina ostala zatečena kada su dobili nove sustanare sa kojima će biti pod istim krovom narednih godina i decenija.
Loše stambene prilike u Subotici nastale su zbog bombardovanja za vreme rata, a nakon njega i zbog priliva seoskog stanovništva u grad usled teškog stanja u poljoprivredi i industrijalizacije s druge strane. U isto vreme postoje i napuštene kuće i stanovi. O sudbinama njihovih vlasnika tada, nakon ratnog meteža nije bilo sve najjasnije.
Raščišćavanje ruševina posle rata u ulici Maksima Gorkog (preko puta Žute kuće)
Foto: Karolj Jančo
U lokalnim novinama 1947. godine navodi se kako ima onih Subotičana koji su se sada setili rodbine koja je iznemogla pa su ih primili na dvorenje i na taj način se šire kako bi zadržali stan u svojoj veličini. Neki su pokušavali sa povećavanjem broja stanara tako što su višak soba rezervisali za rođake koje je rat rasejao, a koji će se jednom vratiti.
„Među one koji se na veštački način šire u stanu, da bi ga celog zadržali, spadaju i oni kojima je nivo spao sa prekomerne visine, na kojoj su bili na račun radnog naroda, i ti sada u najviše slučajeva veštačkim raščlanjivanjem porodica drže neupotrebljene stambene prostorije“ – navodi subotička štampa.
U zaključku se ipak navodi da je ovo prelazno rešenje dok ne nastupi izgradnja novih stanova.
Kada je najzad počela gradnja, Subotica je dobila čitava nova naselja, solitere i privatne kuće na sprat, ali nekadašnji kućevlasnici koji su svojevremeno morali da prime stanare, i dalje su ostali u istom položaju. Kao formalni vlasnici, imali su i obavezu da vrše popravke na kući.
Drapšinova ulica
Svih ovih godina mogli smo da slušamo žalbe onih koji su zauvek izgubili komfor i prostor u svojim sopstvenim kućama. Ređe čujemo ispovesti njihovih stanara koji su na taj način dobili krov nad glavom, a još manje su pričali oni koji su uspeli da sačuvaju više nekretnina zahvaljujući dobrim procenama i veštim potezima u pravo vreme.
Kućevlasnici i stanari ostali su zarobljeni u posleratnom vremenu, gledajući kako se sve drugo menja, kako se grade nove zgrade i stanovi, za neke druge ljude. Njima je ostalo iskustvo života u kućama koje nisu bile prilagođene takvim potrebama pa su silom prilika imale i zajedničke prostorije. Neke od njih su do danas ostale vidljivo podeljene.
Rekord u broju prodatih bioskopskih karata u subotičkim bioskopima držao je domaći film „Zajednički stan“ (26.386 gledalaca). Komedija o ljudima koji su se samo sticajem okolnosti našli pod istim krovom mogla je da bude aktuelna te 1960. godine, ali film do danas nije ostao upamćen.
Premijera filma „Zajednički stan“ u bioskopu Jadran i restoranu Beograd na korzou
Lansky
